1.Όταν μιλάμε για ανθρώπινο κεφάλαιο στη Μεσόγειο, αντιμετωπίζουμε έλλειψη  δεξιοτήτων ή αποτυχία του συστήματος;

    Τι σας ανησυχεί περισσότερο για τα επόμενα 1Ο χρόνια;

 

Απ: Όταν μιλάμε για ανθρώπινο κεφάλαιο στη Μεσόγειο, η πραγματικότητα δεν χωράει σε ένα απλό δίλημμα μεταξύ «έλλειψης δεξιοτήτων» και «αποτυχίας του συστήματος». Και τα δύο φαινόμενα συνυπάρχουν, όμως το βασικό πρόβλημα φαίνεται να είναι η αδυναμία των οικονομιών και των θεσμών να αξιοποιήσουν αποτελεσματικά το διαθέσιμο ανθρώπινο δυναμικό. 

Σε χώρες όπως η Ελλάδα, η Ιταλία και η Ισπανία, παρατηρείται ένα διαρκές παράδοξο: υψηλά ποσοστά ανεργίας ή υποαπασχόλησης, ειδικά στους νέους, την ίδια στιγμή που πολλές επιχειρήσεις δυσκολεύονται να βρουν εργαζομένους με τις κατάλληλες δεξιότητες. Αυτό υποδηλώνει ότι το πρόβλημα δεν είναι τόσο η απόλυτη έλλειψη ικανοτήτων, αλλά κυρίως η αναντιστοιχία μεταξύ εκπαίδευσης και αγοράς εργασίας, η καθυστερημένη προσαρμογή στις τεχνολογικές εξελίξεις και η διαρροή ταλέντου προς το εξωτερικό. Τα εκπαιδευτικά συστήματα συχνά δίνουν έμφαση στη θεωρητική γνώση, χωρίς να καλλιεργούν επαρκώς πρακτικές και σύγχρονες δεξιότητες, ενώ η σύνδεση με την παραγωγή παραμένει αδύναμη. Παράλληλα, υπάρχουν πράγματι τομείς όπου παρατηρείται ουσιαστική έλλειψη δεξιοτήτων, κυρίως σε ψηφιακά πεδία, τεχνικά επαγγέλματα και ειδικότητες μεσαίου επιπέδου που απαιτούν εξειδικευμένη κατάρτιση. Το αποτέλεσμα είναι ότι μεγάλο μέρος του ανθρώπινου κεφαλαίου είτε μεταναστεύει είτε υποαξιοποιείται. 

Για την επόμενη δεκαετία, η μεγαλύτερη ανησυχία δεν είναι απλώς η ανεργία, ή η τεχνολογική αλλαγή, αλλά ο κίνδυνος παγίδευσης των μεσογειακών οικονομιών σε ένα μοντέλο χαμηλής παραγωγικότητας και περιορισμένης προστιθέμενης αξίας. Η εξάρτηση από τομείς, όπως ο τουρισμός και οι υπηρεσίες χαμηλής εξειδίκευσης καθιστά δύσκολη την πλήρη αξιοποίηση των μορφωμένων εργαζομένων. 

Ταυτόχρονα, η δημογραφική γήρανση μειώνει το εργατικό δυναμικό και αυξάνει την πίεση στα κοινωνικά συστήματα, ενώ η τεχνολογική πρόοδος, ιδιαίτερα η τεχνητή νοημοσύνη, εντείνει τις ανισότητες μεταξύ υψηλά και χαμηλά εξειδικευμένων εργαζομένων. 

Επί της ουσίας, το πιο ανησυχητικό στοιχείο είναι ότι χωρίς βαθιές μεταρρυθμίσεις στην εκπαίδευση, στην αγορά εργασίας και στο παραγωγικό μοντέλο, με επίκεντρο την διασύνδεσή τους και του σχηματισμού της κατάλληλης εργαλειοθήκης, η περιοχή κινδυνεύει όχι μόνο να χάσει ταλέντο, αλλά και να μην μπορεί να αξιοποιήσει αυτό που ήδη διαθέτει.

 

2. Η βασική πρόκληση: Δεξιότητες, θέσεις εργασίας ή αναντιστοιχία; (5- 6 λεπτά)

 

Προς τον κο Βασίλη Κορκίδη (θεσμικός - περιφερειακός φορέας) Από περιφερειακή άποψη, είναι το πραγματικό ζήτημα η ανεργία, ή η μη απασχολησιμότητα;

Έναυσμα συζήτησης: Τα εκπαιδευτικά συστήματα στην περιοχή δεν ευθυγραμμίζονται θεμελιωδώς με τις ανάγκες της αγοράς;

 

Απ: Το δίλημμα «ανεργία, ή μη απασχολησιμότητα» δεν είναι είτε–είτε. Στην περιφερειακή ανάλυση είναι συνήθως ένας συνδυασμός των δύο, αλλά με διαφορετική βαρύτητα ανά περιοχή. Σε πιο ασθενείς, ή απομακρυσμένες περιοχές, το πρόβλημα είναι, κυρίως, έλλειψη θέσεων εργασίας, που «μεταφράζεται» σε ανεργία, λόγω δομικών αδυναμιών της οικονομίας. Σε πιο ανεπτυγμένες, ή μεταβατικές περιοχές, εμφανίζεται έντονα το skills mismatch. Δηλαδή, θέσεις υπάρχουν, αλλά δεν καλύπτονται εύκολα. Βραχυπρόθεσμα, η ανεργία είναι το πιο ορατό και πιεστικό πρόβλημα (εισόδημα, κοινωνικές επιπτώσεις). Μακροπρόθεσμα, η μη απασχολησιμότητα είναι πιο κρίσιμη, γιατί αναπαράγει την ανεργία, εμποδίζει την προσέλκυση επενδύσεων και «παγιδεύει» περιφέρειες σε χαμηλή ανάπτυξη. Επί της ουσίας, δεν είναι ανταγωνιστικά προβλήματα, αλλά αλληλένδετα. Ωστόσο, σε μια σύγχρονη περιφερειακή πολιτική, η έμφαση μετατοπίζεται όλο και περισσότερο στη βελτίωση της απασχολησιμότητας (εκπαίδευση, δεξιότητες, προσαρμοστικότητα), γιατί αυτή καθορίζει και τη βιωσιμότητα της απασχόλησης.

Το πρόβλημα δεν είναι ότι, τα εκπαιδευτικά συστήματα «αποτυγχάνουν πλήρως», αλλά ότι δεν είναι αρκετά συνδεδεμένα, ευέλικτα και προσανατολισμένα στις πραγματικές ανάγκες της οικονομίας. Δεν πρέπει να διαλάθει της προσοχής μας το γεγονός ότι, η αγορά αλλάζει γρήγορα (π.χ. ψηφιοποίηση, πράσινη μετάβαση), ενώ τα εκπαιδευτικά συστήματα προσαρμόζονται αργά εξ αιτίας των καθυστερήσεων στην ανανέωση προγραμμάτων, τη γραφειοκρατία, αλλά και την περιορισμένη σύνδεση με επιχειρήσεις. Αν «ακτινογραφήσουμε» την αγορά θα διαπιστώσουμε ότι, υπάρχουν λίγα συστήματα τύπου “dual education” (εκπαίδευση + εργασία), αλλά το σπουδαιότερο αυτών είναι η ελλιπής συμμετοχή εργοδοτών στον σχεδιασμό σπουδών. Θέμα το οποίο έχει καταδείξει το Ε.Β.Ε.Π., στο πλαίσιο υλοποίησης μιας ειδικής πολιτικής για τη διασύνδεση της αγοράς εργασίας με το εκπαιδευτικό σύστημα, μέσω μίας «γέφυρας» μεταξύ επιχειρήσεων του Πειραϊκού χώρου και εκπαιδευτικών Ιδρυμάτων όλων των βαθμίδων.

 

3. Brain Drain vs Brain Circulation (5-6 λεπτά)

Στόχος: εισαγωγή έντασης και ενός βασικού περιφερειακού ζητήματος

Εξακολουθεί να αποτελεί πρόβλημα η διαρροή εγκεφάλων ή θα πρέπει να αρχίσουμε να τη βλέπουμε ως ευκαιρία για «κυκλοφορία εγκεφάλων»;

Προς τον Βασίλη Κορκίδη:

Τι ρόλο μπορούν να διαδραματίσουν οι ευρωπαϊκές χώρες - είναι μέρος του προβλήματος (προσέλκυση ταλέντων) ή μέρος της λύσης;

Και στους δύο

Πρέπει η Ευρώπη να επενδύσει ενεργά στη διατήρηση ταλέντων στη Μέση Ανατολή και τη Βόρεια Αφρική - ή αυτό δεν είναι ρεαλιστικό;

 

Απ: Η «διαρροή εγκεφάλων» στη Μεσόγειο παραμένει πρόβλημα, αλλά όχι με τον ίδιο τρόπο, όπως πριν από 10–15 χρόνια. Σήμερα βρισκόμαστε σε μια μεταβατική φάση, όπου μπορεί να εξελιχθεί σε «κυκλοφορία εγκεφάλων», όμως αυτό δεν συμβαίνει αυτόματα, καθώς  απαιτεί συνθήκες που συχνά ακόμη δεν υπάρχουν, ειδικά σε χώρες όπως η Ελλάδα, η Ιταλία και η Ισπανία. Η διαρροή εγκεφάλων εξακολουθεί να είναι πρόβλημα, γιατί παραμένει σε μεγάλο βαθμό μονόδρομη. 

Πολλοί νέοι, μορφωμένοι και υψηλά καταρτισμένοι φεύγουν για καλύτερες αμοιβές, πιο αξιοκρατικά περιβάλλοντα και περισσότερες ευκαιρίες εξέλιξης, χωρίς να επιστρέφουν εύκολα. Αυτό δημιουργεί απώλεια παραγωγικού δυναμικού, επιβαρύνει τη δημογραφική δομή και περιορίζει τη δυνατότητα των οικονομιών να αναβαθμιστούν τεχνολογικά. Η ιδέα της «κυκλοφορίας εγκεφάλων» είναι πιο αισιόδοξη και, σε ορισμένες περιπτώσεις, ήδη, αρχίζει να εμφανίζεται. Άνθρωποι που φεύγουν αποκτούν εμπειρία, δίκτυα και δεξιότητες στο εξωτερικό και είτε επιστρέφουν, είτε συνεργάζονται εξ αποστάσεως, με τη χώρα προέλευσής τους.

Η Ευρώπη δεν είναι ούτε αποκλειστικά «ένοχη», ούτε αυτόματα «σωτήρας». Το πραγματικό παιχνίδι παίζεται στο εθνικό και περιφερειακό επίπεδο, καθώς εκεί κρίνεται, αν τα ταλέντα θα φύγουν μόνιμα, ή θα επιστρέψουν, ή δεν θα χρειαστεί να φύγουν καθόλου. Οι ευρωπαϊκές χώρες λειτουργούν, ταυτόχρονα, ως μαγνήτης που εντείνει το πρόβλημα και ως μηχανισμός που μπορεί να το λύσει, ανάλογα με τις πολιτικές που εφαρμόζονται. 

Η Ελλάδα έχει υποφέρει από συρρίκνωση του εργατικού δυναμικού και απώλεια κρίσιμων δεξιοτήτων σε ολόκληρη την οικονομία. Περισσότεροι από 600.000, κυρίως νέοι, Έλληνες με υψηλό μορφωτικό επίπεδο έφυγαν μεταξύ 2010 και 2021, αφού η χώρα βυθίστηκε στην πιο σοβαρή ύφεση από οποιαδήποτε ανεπτυγμένη οικονομία σε καιρό ειρήνης.

Το Εμπορικό και Βιομηχανικό Επιμελητήριο Πειραιώς μέσα από σειρά δράσεων που σκιαγράφησαν τις ανάγκες των επιχειρήσεων, που συνθέτουν τον οικονομικό ιστό, κατέδειξε το «κενό» που υπάρχει και το οποίο δεν είναι, πλέον, δυσδιάκριτο, για στελέχη με υψηλή κατάρτιση και γνώσεις, ικανά να καλύψουν τις ανάγκες του σύγχρονου επιχειρείν, το οποίο και προσβλέπει στην brain gain -«επιστροφή εγκεφάλων», επί το ελληνικότερο από το εξωτερικό.

Η απάντηση στο ερώτημα αν πρέπει η Ευρώπη να επενδύσει ενεργά στη διατήρηση ταλέντων στη Μέση Ανατολή και τη Βόρεια Αφρική - ή αυτό δεν είναι ρεαλιστικό δεν είναι απλή. Δεν είναι ουτοπία αλλά ούτε και απλό. Η ιδέα να επενδύσει ενεργά η Ευρωπαϊκή Ένωση στη διατήρηση ταλέντων σε χώρες της Μέση Ανατολή και της Βόρεια Αφρική είναι ρεαλιστική μόνο υπό προϋποθέσεις. Αλλιώς κινδυνεύει να μείνει καλή πρόθεση χωρίς αποτέλεσμα. Η ΕΕ έχει συμφέρον να το κάνει, γιατί θα μειώσει τις πιέσεις μετανάστευσης υψηλής ειδίκευσης, θα ενισχύει τη σταθερότητα σε γειτονικές περιοχές και θα αναπτύξει αγορές και συνεργασίες αντί για «διαρροή» ανθρώπινου κεφαλαίου. Με άλλα λόγια, είναι και αναπτυξιακή πολιτική και γεωοικονομική στρατηγική.

 

4. Ο ρόλος του ιδιωτικού τομέα (5-6 λεπτά)

Ποιος πρέπει να αναλάβει ηγετικό ρόλο στην επίλυση της πρόκλησης της απασχολησιμότητας: οι κυβερνήσεις, τα εκπαιδευτικά συστήματα ή οι επιχειρήσεις;

Προς τον Βασίλη Κορκίδη:

Πώς μπορούν τα εμπορικά επιμελητήρια και τα περιφερειακά δίκτυα να υποστηρίξουν συγκεκριμένα την ανάπτυξη δεξιοτήτων σε διασυνοριακό επίπεδο;

 

Απ: Να δούμε το ρόλο των Επιμελητηρίων. Ο ρόλος τους δεν είναι απλώς υποστηρικτικός, αλλά καταλυτικός: μπορούν να μετατρέψουν μια κατακερματισμένη αγορά δεξιοτήτων σε ένα πιο ενιαίο και λειτουργικό οικοσύστημα. Το κρίσιμο, όμως, είναι να περάσουν από δράσεις «έργων», σε μακροχρόνιες συνεργασίες, με σαφή στόχο την παραγωγική αξιοποίηση του ανθρώπινου κεφαλαίου σε ολόκληρη τη Μεσόγειο. 

Τα Επιμελητήρια και τα περιφερειακά δίκτυα μπορούν να παίξουν πολύ πιο ουσιαστικό ρόλο από έναν απλό «διαμεσολαβητή επιχειρήσεων». Δηλαδή, μπορούν να λειτουργήσουν ως ενεργοί μηχανισμοί γεφύρωσης δεξιοτήτων σε διασυνοριακό επίπεδο, αρκεί να κινηθούν στοχευμένα και όχι αποσπασματικά. 

Πρώτον, μπορούν να δημιουργήσουν κοινά πλαίσια δεξιοτήτων μεταξύ χωρών. Δεύτερον, έχουν τη δυνατότητα να αναπτύξουν διασυνοριακά προγράμματα κατάρτισης και μαθητείας. Τρίτον, μπορούν να λειτουργήσουν ως κόμβοι για διασύνδεση με τη διασπορά. Τέταρτον, μπορούν να αξιοποιήσουν καλύτερα τα ευρωπαϊκά εργαλεία, όπως προγράμματα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, όχι απλώς για χρηματοδότηση, αλλά για πιλοτικά projects μεγάλης κλίμακας. 

Σε αυτό τον καμβά το Ε.Β.Ε.Π. έχει συνάψει διμερείς σχέσεις συνεργασίας με αρκετούς Επιμελητηριακούς φορείς σε Ευρώπη, Ασία και Αφρική με στόχο, μεταξύ των άλλων, να παρέχεται αμφίδρομα, συνεχής πληροφόρηση για τις ανάγκες της αγοράς σε πραγματικό χρόνο. Και τούτο επειδή βρίσκονται κοντά στις επιχειρήσεις, έχουν καλύτερη εικόνα από τα κράτη για το ποιες δεξιότητες λείπουν σήμερα και ποιες θα χρειαστούν αύριο.

 

 

5. Συνεργασία Ευρώπης-Μέσης Ανατολής και Βόρειας Αφρικής (4-5 λεπτά)

Αν έπρεπε να επανασχεδιάσετε τη συνεργασία Ευρώπης-Μέσης Ανατολής και Βόρειας Αφρικής για το ανθρώπινο κεφάλαιο από την αρχή, τι θα αλλάζατε;

Τι είδους συνεργασίες λειτουργούν: εκπαιδευτικά προγράμματα, προγράμματα κινητικότητας, συνεπένδυση στην κατάρτιση;

Τι περιμένει η Μέση Ανατολή και η Βόρεια Αφρική από την Ευρώπη και τι θα πρέπει να περιμένει ρεαλιστικά η Ευρώπη σε αντάλλαγμα;

 

Απ: Υποθετικά. Αν το ξαναχτίζαμε από μηδενική βάση, θα έπρεπε να ξεκινήσουμε με μια βασική ανατροπή. Δηλαδή, να σταματήσει η λογική “εκπαίδευση, μετανάστευση” και να αντικατασταθεί από “εκπαίδευση, τοπική απασχόληση, κυκλική κινητικότητα”. Το μεγαλύτερο λάθος σήμερα είναι η αποσπασματικότητα. Η κινητικότητα δεν πρέπει να εμποδίζεται, αλλά να σχεδιάζεται. Και έχουμε όλα τα εργαλεία για να το κάνουμε αυτό. Αλλά απαιτεί πολιτική συνέπεια (όχι αποσπασματικά projects), ευθυγράμμιση δημόσιου και ιδιωτικού τομέα και κυρίως, υπομονή, γιατί κανένας σχεδιασμός δεν αποδίδει άμεσα.

Στο τι περιμένει η Μ. Ανατολή από την Ευρώπη, πρωτίστως, πρέπει να δούμε την «σχέση» που διαμορφώνεται. Η σχέση Ευρώπης–Μέσης Ανατολής & Βόρειας Αφρικής (ΜΕΝΑ) είναι βαθιά αλληλεξαρτώμενη, αλλά και γεμάτη ασυμμετρίες και καχυποψία. Αν το δούμε ψύχραιμα, πρόκειται για μια “διαπραγμάτευση προσδοκιών”, που δεν είναι πάντα εφικτή. Πολλές χώρες της περιοχής, π.χ. Αίγυπτος, Τυνησία, Μαρόκο προσδοκούν για  άμεσες επενδύσεις σε υποδομές, ενέργεια και τεχνολογία, βελτίωση της πρόσβασης στην ευρωπαϊκή αγορά αλλά και σε  μεταφορά τεχνογνωσίας. Η Ευρώπη θεωρείται πιο “ήπιος” εταίρος σε σχέση με δυνάμεις, όπως Κίνα, ή Ηνωμένες Πολιτείες και αυτό το στοιχείο πρέπει, μέσα από ειδικές πολιτικές, να το εκμεταλλευτούμε.

 

6. Γρήγορο κλείσιμο (3-4 λεπτά)

Μια δεξιότητα που θα είναι κρίσιμη το 2035.

Μια παρανόηση για το ταλέντο στη Μεσόγειο;

Μια δράση προτεραιότητας τα επόμενα 2 χρόνια;»

Σε 10 χρόνια, πώς θα έμοιαζε η επιτυχία για το ανθρώπινο κεφάλαιο στη Μεσόγειο;

 

Απ: Ας μελλοντολογίσουμε. Είμαστε σε φάση που το ΑΙ αναπτύσσεται. Άρα, στο εγγύς μέλλον, όχι απλώς πρέπει να «γνωρίζουμε AI”, αλλά να μπορούμε να δουλέψουμε «μαζί του,» σαν να είναι εργαλείο σκέψης και παραγωγής. Το 2035, πιθανώς, η αξία δεν θα είναι το να ξέρεις πληροφορίες καθώς αυτό θα το κάνει η AI, αλλά εμείς να σχεδιάζουμε τη διαδικασία στη βάση ποιο είναι το πραγματικό ζητούμενο, και όχι το εμφανές, και να κρίνουμε αν αυτό που παρουσιάζεται είναι το ορθό, το ενδεδειγμένο και με δεδομένο ότι, η ΑΙ κάνει λάθη – προς ώρας- καθώς δεν έχει τελειοποιηθεί σε αυτό το επίπεδο.

Για την παρανόηση. Η Μεσόγειος κινδυνεύει να μείνει σε οικονομίες χαμηλής προστιθέμενης αξίας βασισμένες σε τουρισμό και υπηρεσίες χαμηλής εξειδίκευσης. Αν αυτό δεν αλλάξει, ακόμα και μορφωμένοι άνθρωποι θα δουλεύουν κάτω από τις δυνατότητές τους.

Όσον αφορά στη δράση με ορίζοντα 2ετίας: Τα Επιμελητήρια και τα περιφερειακά δίκτυα δεν μπορούν να «λύσουν» το πρόβλημα των δεξιοτήτων συνολικά, αλλά μπορούν να δημιουργήσουν λειτουργικούς μηχανισμούς που δείχνουν γρήγορο αποτέλεσμα και χτίζουν βάση για κάτι μεγαλύτερο. Το κλειδί είναι να κινηθούν σε πράγματα χαμηλής γραφειοκρατίας, υψηλής εφαρμογής και μετρήσιμου αντίκτυπου. Σε ορίζοντα 2ετίας, η επιτυχία δεν θα κριθεί από μεγάλα στρατηγικά σχέδια, αλλά από το αν δημιουργηθούν λειτουργικοί μικρο-μηχανισμοί κινητικότητας δεξιοτήτων, που δουλεύουν γρήγορα, έχουν διασυνοριακή αναγνώριση και συνδέουν άμεσα εκπαίδευση με πραγματική ζήτηση αγοράς. Αν αυτά πετύχουν έστω πιλοτικά, τότε μετά την 2ετία μπορούν να κλιμακωθούν σε πραγματικό περιφερειακό σύστημα «κυκλοφορίας δεξιοτήτων».

Σε ορίζοντα 10ετίας: Μελλοντολογούμε και πάλι… Η επιτυχία σε 10 χρόνια δεν θα είναι η «αποτροπή της μετανάστευσης», αλλά η μετατροπή της Μεσογείου σε χώρο όπου, το ανθρώπινο κεφάλαιο θα κινείται εύκολα, θα αμείβεται δίκαια, θα αναπτύσσεται συνεχώς και θα επιστρέφει αξία ανεξάρτητα από το πού βρίσκεται. Πολλά «θα»…